Jak działają opcje na giełdzie? Poradnik dla początkujących

Opcja giełdowa to instrument pochodny, który daje nabywcy prawo, ale nie obowiązek, kupna lub sprzedaży instrumentu bazowego po ustalonej cenie i w określonym terminie. Za to prawo płaci się premię. Nabywca może stracić najwyżej zapłaconą premię, natomiast wystawca przyjmuje obowiązek wykonania kontraktu i może ponieść znacznie większą stratę.

Czym jest opcja i czym różni się od akcji?

Opcja jest umową odnoszącą się do tak zwanego instrumentu bazowego. Może nim być akcja, indeks, waluta, surowiec albo inny instrument określony w warunkach kontraktu. Sama opcja nie daje własności części spółki, prawa do dywidendy ani udziału w zgromadzeniu akcjonariuszy. Jest derywatem, czyli jej wartość zależy od zachowania innego aktywa.

W kontrakcie występują dwie strony. Nabywca płaci premię i otrzymuje prawo do wykonania opcji. Wystawca otrzymuje premię, ale przyjmuje obowiązek kupna albo sprzedaży instrumentu bazowego, jeżeli nabywca zdecyduje się skorzystać ze swojego prawa. Ta nierówność praw i obowiązków jest najważniejszą cechą opcji.

Na GPW opcje na WIG20 mają europejski styl wykonania. Oznacza to, że można je wykonać tylko w dniu wygaśnięcia. Nie oznacza to jednak konieczności trzymania kontraktu do tego dnia. Pozycję można wcześniej zamknąć, sprzedając posiadaną opcję albo odkupując opcję wcześniej wystawioną.

Z czego składa się kontrakt opcyjny?

Przed zawarciem transakcji trzeba znać podstawowe parametry kontraktu:

• Instrument bazowy – aktywo, którego cena wpływa na wartość opcji, na przykład indeks WIG20.
• Cena wykonania, czyli strike – ustalona cena, po której nabywca może kupić instrument w przypadku opcji call albo sprzedać go w przypadku opcji put.
• Data wygaśnięcia – dzień, w którym kończy się prawo wynikające z opcji. Po jego upływie bezwartościowa opcja przestaje istnieć.
• Premia opcyjna – cena, którą nabywca płaci wystawcy za uzyskane prawo. Dla nabywcy jest kosztem, a dla wystawcy przychodem.
• Wielkość kontraktu – liczba jednostek instrumentu bazowego przypadająca na jedną opcję albo wartość określona przez mnożnik.
• Styl wykonania i sposób rozliczenia – informacja, kiedy można wykonać opcję oraz czy rozliczenie następuje w aktywie, czy w gotówce.

W przypadku opcji na WIG20 stosuje się mnożnik **10 zł za punkt indeksowy**. Jeżeli opcja jest notowana po 50 punktów, jej wartość odpowiada 500 zł przed uwzględnieniem prowizji i innych kosztów. Mnożnik sprawia, że niewielka zmiana kursu opcji może oznaczać odczuwalną zmianę wartości całej pozycji.

Call, put, long i short – cztery podstawowe pozycje

Opcja call daje prawo do kupna instrumentu bazowego po cenie wykonania. Nabywca call zwykle zakłada wzrost ceny. Opcja put daje prawo do sprzedaży instrumentu bazowego po cenie wykonania. Nabywca put zwykle zakłada spadek ceny albo chce zabezpieczyć posiadane aktywa.

Określenia long i short opisują stronę transakcji. Pozycja długa oznacza kupno opcji, a pozycja krótka – jej wystawienie. W ten sposób powstają cztery podstawowe układy:

• Long call – kupno opcji call. Nabywca płaci premię i korzysta na wzroście ceny instrumentu bazowego.
• Short call – wystawienie opcji call. Wystawca otrzymuje premię, ale może zostać zobowiązany do sprzedaży instrumentu po cenie niższej od rynkowej.
• Long put – kupno opcji put. Nabywca płaci premię i korzysta na spadku ceny instrumentu bazowego.
• Short put – wystawienie opcji put. Wystawca otrzymuje premię, ale może zostać zobowiązany do kupna instrumentu po cenie wyższej od rynkowej.

Wynik zależy także od mnożnika lub liczby jednostek objętych kontraktem. Dlatego prosty rachunek „na jedną akcję” nie pokazuje jeszcze pełnej kwoty zysku ani straty.

Przykładowo, nabywca call z ceną wykonania 100 zł i premią 5 zł zaczyna zarabiać na samym instrumencie dopiero wtedy, gdy jego cena przekroczy 105 zł. Przy cenie 120 zł wartość wewnętrzna wynosi 20 zł, a wynik przed kosztami transakcyjnymi to 15 zł na jednostkę. Jeżeli cena pozostanie na poziomie 100 zł lub niższym, opcja może wygasnąć bez wartości, a strata nabywcy wyniesie 5 zł na jednostkę objętą kontraktem.

Dlaczego cena opcji się zmienia?

Premia opcyjna składa się z wartości wewnętrznej i wartości czasowej. Wartość wewnętrzna pokazuje, ile opcja byłaby warta przy natychmiastowym wykonaniu. Dla call jest to nadwyżka ceny instrumentu bazowego nad ceną wykonania. Dla put jest to nadwyżka ceny wykonania nad ceną instrumentu bazowego. Jeżeli taka nadwyżka nie występuje, wartość wewnętrzna wynosi zero.

Wartość czasowa odzwierciedla możliwość, że do dnia wygaśnięcia instrument bazowy zmieni cenę na korzyść posiadacza opcji. Z każdym dniem ta możliwość staje się mniejsza. Ten proces określa się często mianem theta. Można wyobrazić go sobie jak topniejącą kostkę lodu. Nawet gdy cena instrumentu bazowego pozostaje bez większych zmian, opcja może tracić część wartości tylko dlatego, że do wygaśnięcia zostało mniej czasu.

Na cenę opcji wpływają przede wszystkim:

• relacja bieżącej ceny instrumentu bazowego do ceny wykonania,
• czas pozostały do wygaśnięcia,
• oczekiwana zmienność instrumentu bazowego,
• rodzaj opcji, czyli call albo put,
• stopy procentowe i ewentualne przepływy związane z instrumentem bazowym, na przykład dywidendy.

Wrażliwość ceny opcji na wybrane czynniki opisują tak zwane greki, między innymi delta, theta i vega. Początkujący nie musi od razu analizować modeli matematycznych, ale powinien wiedzieć, że trafne przewidzenie kierunku ruchu nie zawsze wystarcza. Ruch może nastąpić zbyt późno, być zbyt mały albo zostać zrekompensowany spadkiem zmienności.

Co oznaczają ITM, ATM i OTM?

Terminy ITM, ATM i OTM opisują położenie opcji względem ceny wykonania:

• ITM, in the money – opcja ma wartość wewnętrzną. Call jest ITM, gdy cena instrumentu bazowego jest wyższa od strike, a put, gdy jest niższa.
• ATM, at the money – cena instrumentu bazowego znajduje się w pobliżu ceny wykonania.
• OTM, out of the money – opcja nie ma wartości wewnętrznej. Call jest OTM, gdy cena bazowa jest niższa od strike, a put, gdy jest wyższa.

Opcja OTM może nadal mieć wartość czasową. Nie oznacza to jednak, że wykonanie jej w danym momencie byłoby opłacalne. Ostateczny wynik nabywcy zależy od wartości opcji w chwili sprzedaży albo od wartości rozliczenia w dniu wygaśnięcia.

Po co inwestorzy używają opcji?

Opcje mogą pełnić różne funkcje, ale każde zastosowanie wiąże się z własnym profilem ryzyka:

• Spekulacja – zakup call lub put pozwala uzyskać ekspozycję na wzrost albo spadek instrumentu przy zaangażowaniu mniejszego kapitału niż przy bezpośrednim zakupie aktywa. Dźwignia może jednak powiększyć także stratę procentową.
• Zabezpieczenie portfela – put kupiony na posiadane aktywa może działać podobnie do ubezpieczenia. Inwestor płaci premię, aby ograniczyć skutki spadku ceny.
• Generowanie dochodu – wystawca pobiera premię w zamian za przyjęcie zobowiązania. Nie jest to jednak bezpieczny dochód, ponieważ przy niekorzystnym ruchu rynku strata może wielokrotnie przewyższyć otrzymaną premię.
• Zarządzanie ekspozycją – opcje pozwalają dopasować pozycję do oczekiwanego kierunku ceny, czasu i zmienności, ale wymagają znajomości całego profilu zysku i straty.

Jak otwiera się pozycję opcyjną?

Przed zawarciem transakcji trzeba przejść przez kilka kolejnych decyzji:

1. Określ, czy rozważasz wzrost, spadek czy zabezpieczenie istniejącej pozycji.
2. Wybierz instrument bazowy, cenę wykonania i termin wygaśnięcia.
3. Sprawdź premię, mnożnik, płynność rynku oraz szerokość spreadu.
4. Policz maksymalną stratę i próg rentowności przed złożeniem zlecenia.
5. Ustal, czy zamkniesz pozycję przed wygaśnięciem, czy dopuszczasz jej rozliczenie w terminie.

Przy opcjach na GPW trzeba również sprawdzić zasady obowiązujące dla danej serii. W przypadku pozycji wystawcy dom maklerski może wymagać depozytu zabezpieczającego. Jego wysokość zależy od parametrów pozycji i warunków rynkowych, dlatego nie należy traktować otrzymanej premii jako pieniędzy pozbawionych zobowiązań.

Jakie ryzyko ponosi początkujący inwestor?

Największa różnica między kupnem a wystawieniem opcji dotyczy ryzyka. Nabywca zna maksymalny koszt wejścia, choć może stracić całą premię. Wystawca ogranicza zysk do otrzymanej premii, ale przyjmuje potencjalnie bardzo duże zobowiązanie.

Przed zawarciem transakcji zwróć uwagę na najczęstsze błędy:

• traktowanie niskiej premii jak taniej okazji bez sprawdzenia prawdopodobieństwa wygaśnięcia opcji bez wartości,
• ignorowanie upływu czasu i założenie, że sam właściwy kierunek ceny zapewni zysk,
• wystawianie opcji bez zrozumienia depozytu zabezpieczającego i najgorszego scenariusza,
• pomijanie mnożnika, przez co rzeczywista wartość pozycji jest większa niż wskazuje cena jednostkowa,
• lekceważenie zmienności, płynności i spreadu między ofertą kupna a sprzedaży,
• poszukiwanie szybkiego zysku zamiast wcześniejszego określenia maksymalnej straty.

Opcje nie są łatwym sposobem na zarabianie. Przy zakupie mogą pozwolić ograniczyć nominalną stratę do premii, ale jednocześnie wygasają i tracą wartość czasową. Przy wystawianiu wymagają kapitału na depozyt oraz gotowości do pokrycia niekorzystnego rozliczenia. Jeżeli nie rozumiesz sposobu obliczania depozytu, mnożnika albo wyniku w dniu wygaśnięcia, otwieranie pozycji jest przedwczesne.

Najważniejsza zasada brzmi: najpierw określ obowiązek, który przyjmujesz, oraz maksymalną stratę, a dopiero potem oceniaj możliwy zysk. Opcja jest kontraktem o określonym czasie życia, a nie zamiennikiem akcji ani bezpiecznym biletem do szybkiego zarobku.

Artykuł nie stanowi porady inwestycyjnej ani finansowej. Instrumenty pochodne wiążą się z ryzykiem utraty części lub całości kapitału, a w przypadku niektórych pozycji także z możliwością straty wyższej niż początkowo zaangażowane środki. Przed zawarciem transakcji zapoznaj się z warunkami kontraktu i rozważ konsultację z licencjonowanym doradcą.