Czym różni się opcja call od put? Wyjaśnienie podstawowych różnic
Opcja call daje posiadaczowi prawo do kupna aktywa po ustalonej cenie, a opcja put – prawo do jego sprzedaży. Posiadacz może zdecydować, czy wykonać opcję, natomiast wystawca musi zrealizować transakcję, jeśli uprawniony skorzysta ze swojego prawa. To najważniejsza różnica między tymi instrumentami.
Czym jest opcja call i put?
Opcja jest instrumentem pochodnym lub postanowieniem umownym, które daje jednej stronie określone uprawnienie wobec drugiej strony. Przedmiotem transakcji może być na przykład akcja, udział w spółce, indeks albo inny składnik majątku.
W umowie określa się między innymi cenę wykonania, czyli cenę, po której dojdzie do kupna lub sprzedaży, oraz termin, w którym opcja może zostać zrealizowana. Nabywca opcji płaci za to prawo premię opcyjną, choć sposób rozliczenia może zależeć od rodzaju umowy.
Call oznacza prawo do kupna aktywa, natomiast put oznacza prawo do jego sprzedaży. W obu przypadkach posiadacz opcji może, ale nie musi, z niego skorzystać. Wystawca znajduje się w innej sytuacji – przyjmuje na siebie obowiązek wykonania transakcji na żądanie uprawnionego.
Call a put – najważniejsze różnice
Poniższe zestawienie pokazuje, jak zmienia się kierunek transakcji, oczekiwania rynkowe oraz rola stron:
| Cecha | Opcja call (kupna) | Opcja put (sprzedaży) |
|---|---|---|
| Prawo posiadacza | Zakup aktywa po cenie wykonania | Sprzedaż aktywa po cenie wykonania |
| Typowe oczekiwania | Wzrost ceny aktywa | Spadek ceny aktywa albo potrzeba zabezpieczenia wartości |
| Obowiązek wystawcy | Sprzedaż aktywa posiadaczowi opcji | Zakup aktywa od posiadacza opcji |
| Zastosowanie w umowie VC | Zwiększenie udziału lub kontroli inwestora | Wyjście inwestora z inwestycji |
Jeżeli inwestor kupuje opcję call na udziały startupu, może w przyszłości zażądać ich sprzedaży po ustalonej cenie. Jeżeli posiada opcję put, może zażądać odkupienia swoich udziałów przez drugą stronę. Wystawca otrzymuje w zamian za przejęcie tego ryzyka premię albo inne uzgodnione świadczenie.
Jak działa opcja call?
Posiadacz opcji call zakłada najczęściej, że cena aktywa wzrośnie albo że w przyszłości będzie chciał je nabyć na z góry ustalonych warunkach. Jeśli cena rynkowa okaże się wyższa niż cena wykonania, zakup po wcześniejszej cenie może być dla niego korzystny.
Przykładowo inwestor otrzymuje prawo do zakupu udziałów spółki po ustalonej cenie. Gdy spółka rozwija się, a wartość udziałów rośnie, inwestor może wykonać opcję i zwiększyć swoje zaangażowanie na warunkach określonych wcześniej.
Najważniejsze cechy opcji call to:
- Prawo do zakupu – posiadacz może żądać sprzedaży aktywa przez wystawcę.
- Korzyść przy wzroście ceny – wcześniej ustalona cena może być niższa od późniejszej wartości rynkowej.
- Budowanie pozycji – opcja może pozwolić inwestorowi zwiększyć pakiet udziałów lub wpływ na spółkę.
- Ryzyko terminu – jeśli wzrost ceny nie nastąpi w okresie obowiązywania opcji, prawo może wygasnąć bez wykonania.
W umowach inwestycyjnych call może służyć nie tylko zwiększeniu udziału inwestora. Bywa też powiązana z określonymi zdarzeniami, takimi jak brak realizacji kamieni milowych, odejście założyciela albo potrzeba przejęcia udziałów od wspólnika, który przestał uczestniczyć w prowadzeniu przedsięwzięcia.
Jak działa opcja put?
Posiadacz opcji put ma prawo sprzedać określone aktywo wystawcy po uzgodnionej cenie. Mechanizm ten może przynieść korzyść, gdy wartość aktywa spada, ale może też pełnić funkcję zabezpieczenia. Właściciel udziałów zyskuje bowiem możliwość wyjścia z inwestycji na warunkach ustalonych wcześniej.
Załóżmy, że inwestor posiada udziały w spółce, lecz wyniki przedsięwzięcia są słabsze od zakładanych. Jeśli umowa przewiduje opcję put, inwestor może wezwać drugą stronę do odkupienia udziałów. W ten sposób ogranicza ryzyko pozostania w nieudanej inwestycji.
Opcję put wyróżniają następujące cechy:
- Prawo do sprzedaży – posiadacz może żądać nabycia aktywa przez wystawcę.
- Korzyść przy spadku ceny – ustalona cena może przewyższać wartość, którą inwestor uzyskałby na rynku.
- Funkcja ochronna – opcja może działać podobnie do zabezpieczenia wartości posiadanych aktywów.
- Mechanizm wyjścia – inwestor może zakończyć udział w projekcie bez poszukiwania nabywcy na rynku.
Wystawca opcji put nie może odmówić wykonania zobowiązania tylko dlatego, że transakcja stała się dla niego niekorzystna. Jeżeli uchyla się od realizacji postanowienia, umowa może przewidywać odpowiedzialność odszkodowawczą lub karę umowną.
Opcje w umowach inwestycyjnych
Na giełdzie call i put kojarzą się przede wszystkim z przewidywaniem kierunku zmian ceny aktywa. W umowach inwestycyjnych, szczególnie dotyczących startupów i transakcji VC, pełnią szerszą funkcję. Służą do ustalenia, co stanie się z udziałami, gdy projekt nie osiągnie założonych celów, wspólnicy popadną w konflikt albo jedna ze stron będzie chciała zakończyć współpracę.
Opcja call może umożliwić inwestorowi zwiększenie pakietu udziałów albo przejęcie udziałów od założyciela. Taki mechanizm może zostać powiązany z niewykonaniem kamieni milowych, odejściem kluczowej osoby lub konwersją finansowania dłużnego na udziały.
Opcja put jest częściej narzędziem ochrony inwestora. Pozwala mu zażądać wykupu udziałów, gdy dalsze uczestnictwo w spółce przestaje być uzasadnione. W umowie trzeba precyzyjnie wskazać między innymi liczbę udziałów, cenę lub sposób jej obliczenia, termin wykonania oraz zdarzenia uruchamiające opcję.
W praktyce strony mogą też połączyć oba mechanizmy w opcji buy-sell. W pierwszym etapie jedna ze stron proponuje sprzedaż udziałów. Jeśli druga strona odmówi, może powstać możliwość przeprowadzenia transakcji w odwrotnym kierunku. Taki zapis bywa stosowany jako sposób rozwiązania sytuacji patowej między wspólnikami.
Najprostsze rozróżnienie brzmi: call daje prawo do kupna, a put daje prawo do sprzedaży. Posiadacz wybiera, czy wykonać opcję, zaś wystawca musi wykonać swoje zobowiązanie, gdy zostanie prawidłowo wezwany.
Artykuł nie stanowi porady inwestycyjnej lub finansowej.


